Hệ thống Ngữ âm & Chính tả Tiếng Vitalia (Vitalische)

1. Bảng Chữ Cái (The Alphabet)

Tiếng Vitalia sử dụng bảng chữ cái Latinh tiêu chuẩn gồm 26 chữ cái: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z

2. Hệ thống Nguyên âm (Vowels)

Tiếng Vitalia không trải qua cuộc Đại biến chuyển nguyên âm (Great Vowel Shift), giữ trọn vẹn giá trị nguyên âm của tiếng Anh trung đại và hệ thống German cổ.

2.1. Nguyên âm ngắn (Short Vowels)

Chữ viết	IPA	Ví dụ	Nghĩa / Ghi chú
a	/a/	cat /kat/	ngắn, mở
e	/ɛ/	bed /bɛd/	ngắn, nửa mở
i	/ɪ/	sit /sɪt/	ngắn, mở nhẹ
o	/ɔ/	lot /lɔt/	ngắn, tròn môi
u	/ʊ/	put /pʊt/, buk /bʊk/	ngắn, tròn môi

2.2. Nguyên âm dài (Long Vowels)

Quy tắc: /iː/ viết là ie và /uː/ viết là ou (đúng như quy tắc đã nêu). Các nguyên âm dài khác viết đôi: aa, ee, oo. Đây là quy ước của tiếng chuẩn; cách viết cũ hoặc từ vay mượn cần được đánh dấu riêng, không suy rộng thành một quy tắc khác.

Chữ viết	IPA	Ví dụ	Nghĩa / Ghi chú
aa	/aː/	naame /naːmə/	tên
ee	/eː/	seede /seːdə/	hạt giống
oo	/oː/	moone /moːnə/	mặt trăng
ie	/iː/	tiet /tiːt/, fielde /fiːldə/	thời gian, cánh đồng
ou	/uː/	hous /huːs/, mous /muːs/	ngôi nhà, con chuột

2.3. Âm Schwa (/ə/)

y: Đại diện cho âm schwa /ə/ khi nằm ở âm tiết không nhấn hoặc giữa từ.
- Ví dụ: fadyr /ˈfa.dər/ (cha), watyr /ˈwa.tər/ (nước).
-e (ở cuối từ): Luôn được phát âm là schwa /ə/.
- Ví dụ: Vitalische /viˈtaː.li.ʃə/, looke /ˈloː.kə/.

2.4. Nguyên âm đôi (Diphthongs)

Chữ viết	IPA	Ví dụ	Ghi chú
ai / aj	/ai/	dai /dai/	ngày
ea	/ɪə/	hearen /hɪərən/	nghe
au / aw	/au/	lawe /lau.ə/	luật pháp
oi / oj	/ɔi/	joie /jɔi.ə/	niềm vui (từ mượn Latin/Pháp; biến thể /dʒɔi.ə/)
ew	/eu/	newe /neu.ə/	mới

3. Hệ thống Phụ âm (Consonants)

3.1. Các quy tắc chữ viết đặc thù

ch:
- Đầu từ: Phát âm là /tʃ/ (như trong child /tʃiːld/).
- Giữa từ: Phát âm là âm xát vòm mềm /x/ (như trong nicht /nɪxt/ - đêm, dochter /ˈdɔx.tər/ - con gái).
- Cuối từ: Phát âm là /x/ (như trong hoch /hoːx/ - cao, loch /lɔx/).
-tch:
- Dùng bắt buộc ở cuối từ khi muốn phát âm là /tʃ/ (để phân biệt với ch = /x/).
- Ví dụ: mourtch /muːrtʃ/, witch /wɪtʃ/, catch /katʃ/.
sch/sh/ssh:
- Luôn phát âm là /ʃ/ (âm s dài/uốn lưỡi nhẹ).
- Xuất hiện trong tên ngôn ngữ Vitalische /viˈtaː.li.ʃə/, fisch /fɪʃ/, schal /ʃal/, schip /ʃɪp/.
th:
- Phát âm là /θ/ (vô thanh: thinken, three) hoặc /ð/ (hữu thanh: that, thei, the).
kn-, gn- và -gn-:
- Cả kn- và gn- giữ nguyên phát âm cổ Middle English: cả hai phụ âm đều được đọc, không bị câm như tiếng Anh hiện đại. Đối với -gn- xuất hiện ở giữa từ, phát âm thành /nj/ (đây là quy tắc chính tả chuẩn, khác với phương ngữ Limorina dùng -ni- / -nj-).
- Ví dụ: kniefe /kniːfə/ (dao), knowen /ˈknɔu.ən/ (biết), gnawen /ˈgnau.ən/ (gặm), regne /ˈrɛ.njə/ (vương quốc), montaigne /mɔnˈtai.njə/ (ngọn núi).
r:
- Luôn được rung nhẹ hoặc đập đầu lưỡi: /r/ (Alveolar tap hoặc trill).
c:
- Đọc là /s/ trước e, i (thường gặp trong 30% từ gốc Romance/Latinh: citee /siˈteː/, principe /ˈprin.si.pə/).
- Đọc là /k/ trước a, o, u hoặc cuối từ (hoặc thay bằng k trong các từ gốc German).
j:
- Đại diện cho âm /j/ ở đầu từ hoặc trước các nguyên âm (trong khi ở phương ngữ Limorina, j- đầu từ thường câm hoặc tiêu biến).
- Ví dụ: joie /jɔi.ə/ (niềm vui), jument /juˈmɛnt/ (ngựa ô), jine /(j)iːnə/ (một).
dj: Đại diện cho âm /dʒ/ ở đầu từ hoặc trước các nguyên âm.
- Ví dụ: djin /dʒɪn/ (thần).

4. Bảng Tra Cứu Phát Âm Phụ Âm (Consonant Chart)

Ký tự	Vị trí / Quy tắc	IPA	Ví dụ
ch	Đầu từ	/tʃ/	churche /ˈtʃʊr.xə/
ch	Giữa từ hoặc cuối từ	/x/	nicht /nɪxt/, doch /dɔx/
-tch	Cuối từ	/tʃ/	mourtch /muːrtʃ/, ratch /ratʃ/
sch / sh / ssh	Mọi vị trí	/ʃ/	Vitalische /viˈtaː.li.ʃə/, schip /ʃɪp/
th	Đầu / giữa từ	/θ/ hoặc /ð/	thinken /ˈθɪŋ.kən/, thei /ðɛi/
k / c	Trước nguyên âm cứng	/k/	king /kɪŋ/, cat /kat/
g	Mọi vị trí	/ɡ/	good /goːd/, ge- /ɡə-/
j	Đầu từ hoặc trước nguyên âm	/j/	joie /jɔi.ə/, jument /juˈmɛnt/
dj	Đầu từ hoặc trước nguyên âm	/dʒ/	djin /dʒɪn/
h	Đầu từ	/h/	hous /huːs/, he /heː/
w	Bán nguyên âm	/w/	watyr /ˈwa.tər/
r	Rung đầu lưỡi	/r/	red /rɛd/, broothyr /ˈbroː.ðər/